Missie

Een coalitie van maatschappelijke organisaties, aangevoerd door het Nederlands Juristencomité voor de Mensenrechten (NJCM) en het Platform Bescherming Burgerrechten, voert een rechtszaak tegen het Systeem Risico Indicatie (SyRI) en een publiekscampagne over de risicoprofilering van onverdachte burgers door de Nederlandse overheid.

De rechtszaak tegen het Systeem Risico Indicatie

De bij de coalitie aangesloten organisaties en personen zijn van mening dat de risicoprofilering zoals die in SyRI plaatsvindt, onverenigbaar is met de principes van de democratische rechtsstaat.

Burgers delen om allerlei redenen persoonsgegevens met de overheid. Vaak is dat wettelijk verplicht, of een voorwaarde om in aanmerking te komen voor sociale en medische voorzieningen. SyRI koppelt alle persoonsgegevens die burgers met de overheid delen en bepaalt op basis van een geheim algoritme of iemand belandt in een Register Risicomeldingen, dat inzichtelijk is voor overheidsinstellingen. Dit vindt plaats zonder dat de burger in kwestie hierover wordt geïnformeerd.

SyRI geeft de Nederlandse overheid zo een onbeperkte bevoegdheid om zonder verdachtmaking of geldige aanleiding op grote schaal persoonsgegevens van onverdachte burgers op te eisen en deze volgens een volstrekt geheime en oncontroleerbare wijze tegen hen te gebruiken. En hoewel deze werkwijze alles weg heeft van een strafrechtelijk onderzoek, ontbreken de waarborgen die bij een verdachtmaking horen bij SyRI volkomen. De inzet van SyRI voedt daarmee een aantal zorgwekkende ontwikkelingen:

  • Iedereen verdacht: De grens tussen wie wel en niet verdacht is en als zodanig wordt behandeld door de overheid, verdwijnt en maakt plaats voor een grijs gebied waarin geen duidelijkheid is over de status van iemands verdachtmaking en de daaromheen geldende rechten en waarborgen. Er is immers niet langer een verdachtmaking nodig om iemands volledig doopceel te lichten; iedere burger die ooit persoonsgegevens heeft verstrekt aan de overheid is vogelvrij voor SyRI en kan zonder medeweten als ‘risico’ worden bestempeld, zonder hier tegen in verweer te kunnen komen.
  • Onbeperkte en ongecontroleerde informatiemacht: De wijze waarop SyRI wettelijk is ingekaderd, schept een voedingsbodem voor willekeur, discriminatie en onzorgvuldigheid bij de inzet van overheidsmacht. Niet alleen is de wijze van koppelen binnen SyRI strikt geheim, bij het koppelen van gegevens geldt zelfs niet als eis dat de koppeling ook daadwerkelijk een voorspellende waarde heeft. Dit komt neer op het experimenteren met de privacy van Nederlandse burgers, met mogelijk verregaande gevolgen voor personen die ten onrechte het etiket ‘risicogeval’ krijgen opgeplakt.
  • Vertrouwensbreuk: De vertrouwensrelatie en open communicatie tussen overheid en burger wordt ondermijnd en zal zich gaan kenmerken door wantrouwen. Burgers hebben immers geen idee hoe de informatie die ze met de overheid delen tegen hen kan worden gebruikt. De democratische rechtstaat en haar open burgerschap maken op deze manier plaats voor een controlemaatschappij waarin de Staat alle informatie van haar burgers mag opeisen en naar willekeur tegen hen kan gebruiken, met grote gevolgen voor de burgers die in een ‘risicocategorie’ vallen.

Deze kritiek is in sterke en minder sterke bewoordingen terug te vinden in de adviezen die de Autoriteit Persoonsgegevens en de Raad van State gaven over de wetgeving rondom SyRI. Deze zijn echter grotendeels door de minister genegeerd; evenmin hebben deze bezwaren geleid tot wijzigingen door de Tweede Kamer – het wetsvoorstel is als hamerstuk behandeld.

De coalitie ziet een juridische procedure als enige mogelijkheid om deze ondermijning van een open democratische samenleving te keren. De rechtszaak moet een precedent scheppen dat een duidelijke grens stelt aan het onbegrensd verzamelen, koppelen en verwerken van persoonsgegevens van onverdachte burgers door de overheid, teneinde die tegen hen te gebruiken.

De publiekscampagne Bij Voorbaat Verdacht

Parallel aan de juridische procedure voeren de organisaties een publiekscampagne onder de naam Bij Voorbaat Verdacht. Deze campagne heeft de volgende vier pijlers als doelstellingen:

De publieke discussie over risicoprofilering mobiliseren
Het debat over het gebruik van Big Data machtsinstrumenten als SyRI wordt nog te vaak afgedaan met de dooddoener “wat heb je te verbergen?”, alsof het om een kleine en onschuldige inbreuk op de privacy gaat. In werkelijkheid gaat het om veel meer dan privacy en zijn in het verlengde daarvan de rechtsbescherming, de onschuldpresumptie en het non-discriminatiebeginsel in het geding.
Het is hoog tijd dat we dit onderwerp op een andere manier benaderen. Dit wil de campagne bereiken door middel van het opvoeren van deskundige ambassadeurs die op een doortastende en toegankelijke wijze kunnen uitleggen wat er hier op het spel staat. De campagne zal middels tv-optredens, opiniestukken, persberichten en andere bijdragen de landelijke media opzoeken. Daarnaast zullen er publieke bijeenkomsten worden gehouden en zullen er interviews met ambassadeurs verschijnen op de campagnewebsite.

Onderzoek naar en publicaties over risicoprofilering in Nederland
Risicoprofilering is een thema dat de rechten en vrijheden van alle Nederlanders aangaat, maar vooralsnog weinig kritische aandacht krijgt. De partijen die ons profileren, geven nauwelijks openheid over het feit dat dit gebeurt, laat staan wie op welke wijze wordt geprofileerd en welke gevolgen dat kan hebben. De campagne Bij Voorbaat Verdacht wil hier verandering in brengen en zal zich bezighouden met het verzamelen van wetenschappelijke en juridische informatie over risicoprofilering, om daar op toegankelijke wijze verslag van te doen. Ook zal de campagne inzetten op het afdwingen van openbaarheid over deze praktijken, door middel van journalistiek onderzoek, WOB-verzoeken en juridische procedures.

Voorlichting bieden
Volgens de aangesloten partijen is het cruciaal dat er inzicht wordt ontwikkeld over de impact van bestaande en toekomstige risicoprofileringspraktijken. Burgers moeten weten wat hun rechten zijn, op welke wijze instrumenten als SyRI daar inbreuk op maken en welke gevolgen dat kan hebben voor hun persoonlijke vrijheid. De campagne wil daarom handvaten bieden bij het ontwikkelen van een kritische en geïnformeerde houding bij burgers, zowel als het om individuele rechten als de samenleving in haar geheel gaat.

Burgers middelen aanreiken om hun rechten uit te oefenen
Onvervreemdbare individuele burgerrechten zijn het fundament onder onze vrije samenleving, en hetgeen wat de democratische rechtsstaat onderscheidt. Het is daarbij cruciaal dat burgers in staat zijn aanspraak te maken op hun rechten wanneer deze onder druk staan of worden geschonden. De campagne heeft nadrukkelijk ten doel om naast het ontwikkelen van een kritische houding onder burgers, deze ook te activeren. Daarom zal de campagne op verschillende manieren burgers oproepen om hun rechten uit te oefenen en ze daartoe middelen aanreiken, zoals instructies voor het uitoefenen van het inzage- en correctierecht en het beschikbaar stellen van voorbeeldbrieven aan instanties die persoonsgegevens verwerken.